در اهمیت مساله ی«ویژگی» (4)

 

در اهمیت مساله ی«ویژگی» 

و برخورد دگماتیست ها و رویزیونیست ها به آن(4)

On the Importance of the Problem of "Characteristics" 

and the Approach of Dogmatists and Revisionists to It(4)  

دو - رویزیونیست ها( پاره ی سوم)

مهم ترین تغییرات رخ داده در ایران

مهم ترین تغییرات روی داده در ایران طی شصت سال اخیر نخست تحول در ساخت اقتصادی ایران و تبدیل اقتصاد نیمه فئودالی-  نیمه کمپرادوری به اقتصاد سرمایه داری بوروکرات- کمپرادوری بوده است، امری که با اصلاحات ارضی و برخی دیگر از تحولات در ساخت اقتصاد شکل گرفت و دوم نقش طبقه ی کارگر در مبارزه ی طبقاتی جاری. دیگر مسائل نیز همراه با این ها به میان آمده اند که از آن میان مساله ی امپریالیسم و کشورهای زیرسلطه و مرحله ی انقلاب و چگونگی تصرف قدرت سیاسی مهم ترین آنها می باشند.

چون گستره ی مساله بسیار زیاد است و ما نیز در مقالات خود در مورد آنها بسیار صحبت کرده ایم تلاش می کنیم که مهم ترین نکات مورد مجادله انتخاب و به خلاصه ترین شکل خود شرح داده شوند.

ساخت اقتصادی جامعه

در مورد تغییر ساخت اقتصادی جامعه رویزیونیست ها و ترتسکیست ها به طور عام با دو گزاره ی اساسی موضع خود را بیان کرده اند:

یکم، اقتصاد ایران«سرمایه داری» شده است. پیش از آن یا فئودالیسم بوده و یا نیمه فئودالیسم نیمه سرمایه داری. در هر صورت با توجه به حذف امپریالیسم از جانب ترتسکیست ها اقتصاد وابسته و یا نیمه وابسته ای وجود نداشته است.

«سرمایه داری» شدن ایران نیز با تبدیل نیروی کار به کالا و عمومی شدن تولید کالایی سرمایه داری، رسوخ سرمایه داری در روستاها، تقسیم اراضی و کوتاه شدن دست اکثریت دهقانان از زمین، روانه شهرها شدن بخش مهمی شدن از دهقانان و تبدیل شدن شان به کارگر کارخانه و یا موسسات خدماتی از یک سو و از سوی دیگر به کارگر کشاورزی در مزارع سرمایه داری، و در کنار این ها تبدیل مالکین به سرمایه دار و گسترش طبقه ی سرمایه دار در ایران توضیح داده می شود. به این ترتیب از نظر اینان یک «سرمایه داری» شسته و روفته و «مستقل» در سراسر ایران از شهرها گرفته تا روستاها برقرار شده است و دو طبقه سرمایه دار و کارگر طبقات اصلی جامعه گردیده اند.

[در مورد ترتسکیست های حکمتی باید به این نکته اشاره کرد که آنها پیش از کنار گذاشتن صورتک شبه مارکسیستی شان و هوار کشیدن«کمونیسم کارگری» در دهه هفتاد، در اوائل انقلاب و به گونه ای ریاکارانه و برای جا انداختن خود از «سرمایه داری وابسته» و «انقلاب دموکراتیک» هم صحبت می کردند.] 

دوم، اینکه این سرمایه داری تفاوتی با سرمایه داری در دیگر کشورهای سرمایه داری و از جمله سرمایه داری موجود در کشورهای غربی ندارد و ماهیت آن و تضاد اساسی آن با آنها یکی است.

در مورد سرمایه داری بودن مهم ترین مساله ای که از قلم انداخته می شود ویژگی های این سرمایه داری است. تمامی جریان های ترتسکیستی و رویزیونیستی از این امر طفره می روند و با عمومی شدن تولید کالایی سرمایه داری و رواج پول و شکل گرفتن نهایی«کارگر» و «سرمایه دار» و مطلق کردن تضاد «کارگر» و «بورژوازی» سروته تحلیل شان را هم می آورند.

 برخی از جریان های «چپ نویی» و«مارکسی» نیز تلاش می کنند که مثلا با «استبداد آسیایی»( یا «شیوه ی تولید آسیایی») تفاوت این سرمایه داری را با سرمایه داری غربی توضیح دهند. در مورد این دسته ی اخیر و برخی دیگر از دسته ها نکته این است که واقعیت مبارزه ی طبقاتی در دو دهه ی اخیر این ها را از برخی موضع گیری های پیشین شان پس رانده است و اکنون برخی از آنها از تقدم یک «انقلاب سیاسی»( که احتمالا منظورشان انقلاب دموکراتیک است) به «انقلاب اجتماعی»( مثلا منظورشان انقلاب سوسیالیستی است) سخن می گویند.

اهداف رویزیونیست ها و ترتسکیست ها از تحلیل ساخت اقتصادی همچون یک سرمایه داری خالص و مستقل

جدا از تحلیل نادرست تغییرات اقتصادی و سیاسی ای که تازه به وجود آمده و نقطه ی آغاز تحلیل هاست و همچنین ژست رادیکال گرفتن در مورد «تضاد کار و سرمایه»، هدف نخستین این نوع تفسیر، حذف نظرات لنین و استالین و مائوتسه دون در مورد کشورهای نیمه مستعمره و مستعمره و مسائل مربوط به مرحله ی انقلاب و نقش طبقه ی کارگر و دیگر طبقات متحد وی در انقلاب دموکراتیک و ضد امپریالیستی، چگونگی راه انقلاب برای تصرف قدرت سیاسی به وسیله ی طبقه ی کارگر و برقراری حکومت انقلابی - دموکراتیک و رفتن به سوی انقلاب سوسیالیستی و کمونیستی است.

هدف نهایی آن حذف ماهیت انقلابی مارکسیسم( مباحث اساسی مارکس و انگلس در مورد انقلاب و حکومت طبقه ی کارگر) است. برخی از این گرایش ها تکامل نظراتی است که پیش از آن در کشورهای آمریکای جنوبی و مرکزی در مورد ساخت اقتصادی «سرمایه داری وابسته» پدید آمده بود و تنها قید وابسته اش را حذف کرده اند و برخی متاثر از نظرات ترتسکیستی، «چپ نویی» ها و «مارکسیسم غربی» می باشد.

امپریالیسم و نوسان پذیرش امپریالیسم در میان گروه های رویزیونیستی

صحبت کردن از «سرمایه داری» مساله ی رابطه ی ساخت اقتصادی کشور با ساخت اقتصادی سرمایه داری امپریالیستی موجود جهانی و نیز رابطه ی سیاسی و فرهنگی با امپریالیسم را نیز به میان می کشد. در اینجا پذیرش امپریالیسم به عنوان ساخت اقتصادی بین المللی و یا نفی آن به میان می آید. برخی از رویزیونیست ها از امپریالیسم سخن می گویند برخی دیگر امپریالیسم را هم کنار گذاشته اند.

جریان های توده ای - اکثریتی اگر از امپریالیسم سخنی بگویند عموما از امپریالیسم غرب و به ویژه آمریکا سخن می گویند و از مبارزه با آن دم می زنند( در مورد روسیه بیشتر دنباله رو حزب رویزیونیست روسیه هستند). اما این چندان مایه ای ندارد زیرا در واقعیت امر مبارزه با امپریالیسم در هر کشور زیرسلطه ای به طورعمده از درون مبارزات داخلی می گذرد و این ها در مورد مبارزات داخلی تماما فرصت طلب و رویزیونیست بوده اند و همان مباحثی را تکرار می کنند که رویزیونیست ها در طور تاریخ تکرار کرده اند.

«محور مقاومتی» ها( راه توده و ...) از آمریکا صحبت می کنند و روسیه را به عنوان امپریالیسم نمی شناسند. آنان همچنین از چین به عنوان یک کشور سوسیالیستی یا «سوسیالیسم با ویژگی های چینی»( نظر شی جین پینگ) نام می برند. مبارزه ی ضد امپریالیستی و یا در واقع ضد آمریکایی این دارودسته به معنای پیروی از جدال های جناح هایی از طبقه ی حاکم بر ایران و عموما پاسداران و حزب اللهی های پیروشان( کلا هسته ی سخت قدرت) با آمریکا است. نعل به نعل سیاست های آنها را دنبال می کنند. 

 در مورد برخی از جریان های رویزیونیستی( توده ای ها و برخی جریان های همکیش مانند طوایف راه کارگری) سرمایه داری شدن ایران همراه با پذیرش امپریالیسم غربی( با شدتی کم یا زیاد) بوده است. اما امپریالیسم اینان نقشی در ساخت اقتصادی ایران ندارد به همین سبب از سرمایه داری ای که وابسته به و زیرسلطه ی امپریالیسم است( سرمایه داری بوروکرات- کمپرادور) و یا ترم هایی نزدیک به آن صحبتی نمی کنند. به احتمال طایفه ی«هیئت اجرایی راه کارگر» برای نزدیک شدن به «محور مقاومتی» ها و توده ای - اکثریتی ها و جا نیافتادن از آنها کمی ضد امپریالیسم آمریکا بودن اش پر رنگ و لعاب تر از جریان «راه کارگر- کمیته مرکزی» است. طایفه ی اخیر یک سرش به ترتسکیست های حکمتیست وصل است و در بیانیه هایی که «شش گروه» امضا می کنند و عموما نامی از امپریالیسم در این بیانیه ها نیست ظاهرا با علاقه تن به پذیرش لیدری جریان های ترتسکیستی می دهد!

 در مورد ترتسکیست ها و جریان های «چپ نو» و برخی جریان هایی که خود را «مارکسی» می خوانند «سرمایه داری» دانستن ایران با نفی مرحله ای به نام امپریالیسم در اقتصاد سرمایه داری صورت گرفته است. این جریان ها عموما امپریالیسم را نفی می کنند و به جای آن صرفا از «کشورها یا دولت های سرمایه داری» و« قدرت های بزرگ» و غیره استفاده می کنند. برخی از آنها از امپریالیسم صحبت می کنند اما آن قدر تغییرات به وجود آمده طی صد سال اخیر را پر آب و رنگ و جلا می کنند که آن خصوصیات اساسی ای که لنین از آنها نام می برد و بروز آنها را موجد مرحله ای نوین در تکامل سرمایه داری معرفی می کرد یا در حاشیه قرار می گیرد و یا از یاد می رود. 

«گانگستریسم» به جای امپریالیسم

 برخی از این جریان ها مانند حزب کمونیسم کارگری( حکمتیست) شعار تند دادن و شامورتی بازی در آوردن را جای تحلیل اقتصادی قرار می دهند. موضع مثلا «فوق رادیکال» اینان مقابل آمریکا این است که آن را «گانگستریسم» و «تروریستی» و« فاشیستی» و از گونه ها خطاب کنند. حضرات ترتسکیست تصور می کنند که مثلا با این واژه های «تند» می توانند جای خالی امپریالیسم را در تحلیل هاشان پر کنند و مثلا نشان دهند که خیلی رادیکال هستند!

 اما این واژه ها چندان ارزشی ندارد اگر قرار باشد که جای خالی امپریالیسم را پر کنند. امپریالیسم یک ساخت اقتصادی است. عالی ترین مرحله ی سرمایه داری است و یک نظام اقتصادی بین المللی است. نظامی اقتصادی است که بر ساخت کنونی جهان تسلط دارد، آن را به دو دسته ی اصلی کشورهای امپریالیستی و کشورهای زیرسلطه ی امپریالیسم تقسیم کرده و به تحرک آن در خدمت منافع و مقاصد سرمایه داران جهت می دهد. حذف امپریالیسم از تحلیل و پر کردن جای آن با «گانگستریسم» و «تروریسم» تنها شیادی است که آن هم از عهده ی دارودسته های منحط و گندیده حکمتیست بر می آید.  

هدف اساسی از نفی امپریالیسم

هدف اساسی از نفی امپریالیسم در مباحث ترتسکیستی و برخی از جریان های «چپ نوی»ی نخست حذف لنینیسم و سپس مائوئیسم است. کنار گذاشتن امپریالیسم به طور مستقیم کنار گذاشتن لنین و نقش وی در تکامل اندیشه های اقتصادی مارکسیستی است. کنار گذاشتن لنین در عین حال به معنای کنار گذاشتن هر آنچیزی است که وی درباره ی انقلاب( خواه دموکراتیک و خواه سوسیالیستی) و تصرف قدرت سیاسی طبقه ی کارگر و دیکتاتوری پرولتاریا گفته است.

در ماهیت امر کنار گذاشتن امپریالیسم به معنای کنار گذاشتن مارکس و انگلس هم می باشد. زیرا حذف لنین صرفا حذف لنین نیست. پیش از لنین مارکس و انگلس وجود داشتند. اما در دوران کنونی این گونه نیست که بتوان لنینیسم را حذف کرد اما به مارکس و انگلس وفادار باقی ماند. به بیان دیگر نمی توان به اندیشه های اساسی آنها وفادار باقی ماند مگر این که لنینیست و مائوئیست بود. تمامی جریان هایی که از هر دری( نفی امپریالیسم، نفی انقلاب دموکراتیک و نفی حزبیت و نفی نقش انقلابیون حرفه ای و غیره) و مستقیم و غیرمستقیم لنینیسم را رد می کنند به گونه صددرصد مباحث اساسی انقلابی مارکسیسم را نیز رد می کنند. برخی از این حضرات رویزیونیست و ترتسکیست اندیشه ی خود را «مارکسیسم انقلابی» و خود را «مارکسیست انقلابی» می نامند اما کسی که لنینیسم را رد کند نمی تواند به پیش از لنین بازگشته و یک «مارکسیست انقلابی» گردد! اکنون دیگر کسانی و جریان هایی که خود را «مارکسیست» و یا« مارکسیست انقلابی» و یا «مارکسی» می خوانند نه مارکسیست هستند و نه انقلابی. بلکه جریان هایی رویزیونیستی و ترتسکیستی ای( یا چپ نویی) هستند که هدف اساسی شان تهی کردن مارکسیسم از آموزش های انقلابی اساسی آن می باشد.

طبقه کارگر

یکی از نتایج «سرمایه داری»( از نظر ما سرمایه داری بوروکرات- کمپرادور) شدن ایران گسترش کمی و کیفی طبقه ی کارگر است. اکثر جریان های رویزیونیستی و ترتسکیستی طبقه ی کارگر را تا 80 درصد جمعیت ایران برآورد می کنند و بنابراین آن را دارای اکثریت مطلق در میان طبقات جامعه می دانند.

در دیدگاه آنان مفهوم طبقه ی کارگر در دوران کنونی تغییر کرده است( تا حدودی پیرو مباحثی که در اروپا در دهه های شصت و هفتاد طرح شد) و به این ترتیب این طبقه در دیدگاه آنان گستره ای بسیار بیشتر و اساسا غیرقابل مقایسه با دیدگاه های مارکسیستی- لنینیستی- مائوئیستی در مورد طبقه ی کارگر یافته است.

در مورد طبقه ی کارگر برخی از این جریان ها تا آنجا پیش رفته اند که به جز وزرا و مدیر کل ها و معاونان ایشان بقیه در تمامی دستگاه های دولتی و خصوصی و شهری و روستایی جزو طبقه ی کارگر به شمار آمده اند. از نظر اینان هر که نیروی کار خود را بفروشد کارگر است. این فرد می تواند کارگر کارخانه، سرکارگر، تکنیسین، مهندس و دکتر و وکیل و غیره باشد. در یک مرکز آموزشی یا دانشگاه معلم و ناظم و مدیر و استاد دانشگاه و کارمندان اداری رده های پایین تا نزدیک به مدیرکل یا رئیس، همه کارگرند. در یک بیمارستان از کارگر بیمارستان گرفته تا پرستار و نرس و دکتر و غیره به جز صاحب یا صاحبان بیمارستان همه کارگرند. در برخی از این گروه ها تنها سرمایه دار و مدیرعامل اش و گاه افرادی که مستقیما در بهره کشی از کارگر نقش دارند از رده ی کارگر بیرون می مانند. به این ترتیب تمامی حقوق بگیران و یا از نظر آنها «کارمزدیان» از پایین تا رده ی مدیرکل و معاون اش همه کارگرند. در قاموس این ها حتی آن تقسیم بندی ای که در غرب بین کارگر «یقه آبی» و «یقه سفید» صورت می گیرد نیز وجود ندارد.

نکته ی جالب این که با توجه به این که از نظر اینان اکثریت جمعیت ایران کارگرند اما به ندرت خبرهایی در مورد این بخش ها و مبارزات آن ها در کنار آن بخش هایی از کارگران که درگیر مبارزه هستند داده می شود. به جای آن از کارگران کارخانه ها و کارگاه ها از یک سو و معلمان و پرستاران و نیز گاه تا حدودی کارمندان به عنوان کارگرانی که در حال مبارزه برای احقاق حقوق صنفی و سیاسی خود هستند نام برده می شود. یعنی در عمل بخش هایی از «کارگران» این تحلیل و تقسیم طبقاتی فراموش می شود!

گسترده کردن کمی کارگران با چه اهدافی صورت می گیرد؟

در واقع طبقه ی کارگر بسیار گسترده تر از پیش شده است اما این طبقه در ایران به دلیل زیرسلطه بودن ساخت اقتصادی و عقب نگه داشته شدن آن به وسیله ی امپریالیست ها و به ویژه محدود کردن تولید آن به نفت، نه کمیت و نه کیفیت وضعیت طبقه ی کارگر در یک سرمایه داری صنعتی را ندارد. با توجه به وضع واقعی طبقه ی کارگر در ایران و جمعیت آن اگر اینها گروه های خرده بورژوازی مدرن از تهیدست گرفته تا مرفه ( کارمندان رده های پایین و متوسط و مرفه ادارات دولتی و خصوصی و دیگر گروه های حقوق بگیر همپایه اینان مانند تکنیسن ها، مهندسین و پزشکان و غیره) را درون کارگران جای ندهند این طبقه آن گستره کمی ای را که این ها از آن صحبت می کنند نخواهد داشت.

اما این گروه ها این گستره ی تصنعی را ایجاد می کنند تا از یک سو کارگران را دارای اکثریت مطلق کنند و از این طریق نظرشان را درباره ی «سرمایه داری» دانستن ایران تکمیل کرده باشند( حضرات گمان می کنند که اگربگویند «سرمایه داری» خود به خود اکثریت جمعیت را برای طبقه ی کارگر تامین کرده اند و اگر بگویند کارگران «اکثریت مطلق» جمعیت ایران هستند خود به خود «سرمایه داری بودن» ایران را تضمین کرده اند!) و از سوی دیگر نقش دیگر طبقات را در انقلاب کاهش و در نتیجه ماهیت انقلاب کنونی را دموکراتیک ارزیابی نکنند و از سوی سوم لایه های خرده بورژوازی را وارد طبقه ی کارگر کرده تا پایگاهی برای نظرات رویزیونیستی خویش دست و پا کرده باشند.

مائوئیست ها اما نیازی ندارند که طبقه ی کارگر را جز با موازین اساسی ای که رهبران مارکسیسم در مورد آن صحبت کرده اند گسترش دهند. در روسیه و چین و بسیاری از کشورهای دیگر که انقلاب شد طبقه ی کارگر گستره ی کمی زیادی نداشت اما این نقش کیفی وی در تولید صنعتی بود که می توانست وی را رهبر انقلاب و طبقات انقلابی و مترقی کند و نه میزان کمی آن از جمعیت.

لنین در این خصوص می نویسد:

« نیروی پرولتاریا در هر کشور سرمایه داری به مراتب بیش از نسبت پرولتاریا به کل جمعیت است. علت این امر آن است که پرولتاریا بر محور و بر اعصاب تمام سیستم اقتصادی سرمایه داری از نظر اقتصادی تسلط دارد و علاوه بر آن از نظر اقتصادی و سیاسی بیانگر منافع واقعی اکثریت عظیم زحمتکشان جامعه سرمایه داری است... و بدین سبب پرولتاریا حتی زمانی که اقلیت جمعیت کشور را تشکیل می دهد (یا زمانی که پیش آهنگ آگاه و واقعا انقلابی پرولتاریا اقلیت جمعیت کشور را تشکیل می دهد) توانایی آن را دارد که هم بورژوازی را سرنگون سازد و سپس از میان توده نیمه پرولتر و خرده بورژوا که هیچ گاه از پیش به سود فرمانروایی پرولتاریا سخن نخواهند گفت و شرایط و هدف های این فرمانروایی را درک نخواهند کرد و فقط بر اساس تجارب بعدی خویش به ناگزیری و صحت و قانونمندی دیکتاتوری پرولتاریا معتقد خواهند شد، متحدان بسیاری به سوی خود جلب کند.( انتخابات مجلس مؤسسان دیکتاتوری پرولتاریا، 16 دسامبر 1919، نقل از گزیده هایی زیر نام مارکس، انگلس و لنین درباره انقلاب اجتماعی(بخش اول) پاره ی طبقه کارگر - نیروی رهنمون انقلاب و متحدین طبقه کارگر)

اما آیا «سرمایه داری» دانستن ایران و قائل شدن به «اکثریت مطلق» برای طبقه ی کارگر منجر به این می شود که این دارودسته ها انقلاب ایران را «سوسیالیستی» ارزیابی کنند و آن وظایف انقلابی ای را به عهده گیرند که برای نمونه طبقه ی کارگر پاریس و رهبران کمون در 1970 و لنین و بلشویک ها در انقلاب اکتبر 1917 به عهده گرفتند؟

خیر! اصلا و ابدا. «انقلاب سوسیالیستی» دانستن مرحله کنونی بی شک می تواند یک «چپ روی» به شمار آید اما به شرط این که کسانی که چنین ادعایی دارند واقعا برای چنین انقلابی کار کنند و مثلا تلاش کنند که طبقه ی کارگر را با آموزش انقلاب قهری پرورش دهند و برنامه تصرف قدرت و برقراری دیکتاتوری پرولتاریا را در این مرحله در دستور کار قرار دهند.

اما این دارودسته ها در تنها فکرهایی که نیستند همین هاست.

ساخت اقتصادی ایران «سرمایه داری مستقل» است و طبقه ی کارگر و بورژوازی دو طبقه ی اصلی هستند و طبقه ی کارگر هم «اکثریت» را دارد و پس از آن چه؟

نه شعار انقلاب سوسیالیستی از جانب اینان داده می شود نه طبقه ی کارگر برای چنین انقلابی آگاه و متشکل می شود و نه قرار است طبقه ی کارگر به گونه ای قهر آمیز به قدرت سیاسی موجود سرمایه داران یورش برد و دولت آنها را خرد کرده و درهم شکند و نه این که دولت دیکتاتوری پرولتاریا برقرار شود!

تمام این ها جای خود را به ستایش مبارزات صنفی و سندیکایی و یا دنباله روی از مبارزات عمومی جاری که از قضا یا کارگری نیست و یا کارگران نه آگاهانه بلکه به گونه ای منفرد و خودبه خودی در آن شرکت دارند می دهد. از نظر آنچه که «شبه چپ» ترین اینان در واقعیت و در عمل هستند، قرار است که طبقه ی کارگر از طریق مبارزات مسالمت آمیز روزی روزگاری و در بهترین شرایط شوراهای خود را به همراه شوراهای دیگر گروه های اجتماعی روی کار آورد.  

این نتیجه ی نهایی و عملی یعنی به واقع آنچه از جانب این جریان ها دیده شده است و کلا این های و هوی بر سر تغییرات در ساخت اقتصادی جامعه و «سرمایه داری» شدن آن و اکثریت مطلق قائل شدن برای طبقه ی کارگر بوده است. در نهایت در پی این به اصطلاح «کهنه» شدن مارکسیسم و «نوگرایی» این جریان ها همان دیدگاه هایی تکرار و غرغره می شود که زمانی برنشتین و سپس کائوتسکی و بعدها احزاب رویزیونیست کشورهای اروپایی می گفتند.  

هرمز دامان

نیمه ی نخست مهر 1405

 

در اهمیت مساله ی«ویژگی»(3)

 

و برخورد دگماتیست ها و رویزیونیست ها به آن(3) 

دو - رویزیونیست ها( پاره ی دوم)

"On the Importance of the Problem of "Characteristics

and the Approach of Dogmatists and Revisionists to It (3)

رویزیونیست ها و تغییرات

چنانکه گفته شد تغییرات مورد اشاره و بروز مراحل نوین و ویژگی های نوینی که در تکامل یک پدیده ی به وجود می آید همواره بهانه دست تجدید نظرطلبان جورواجور داده است که با عنوان کردن«کهنه» شدن مارکسیسم و نیاز به «تجدید نظر» و«نوآوری»، اصول اساسی انقلابی مارکسیسم را نفی کنند. این «تجدید نظر در بنیان های اساسی جهان‌بینی مارکسیستی» با «تکامل جهان‌بینی انقلابی مارکسیستی بر مبنای تحلیل شرایط نوین پیش آمده» یا« انطباق مارکسیسم با شرایط ویژه ی یک کشور» از دو جنس هستند و ماهیت متضاد دارند.

از دیدگاه مارکسیستی هر تحلیل و بررسی اموری که به تازه گی در مراحل نوین تکوین پدیده ظاهر شده اند و تغییرات کمی- کیفی در آن به وجود آورده اند، باید تئوری موجود را پیشرفت و تکامل دهد و نه این که آن را به پس براند و ماهیت آن را قلب کند. چنین تئوری ای باید آنچه را که کهنه شده کنار بگذارد و نو را بجوید و راه های نوینی برای مبارزه ی طبقه ی کارگر باز کند نه این که اندیشه ها و راه های لیبرال-  بورژوایی را در قالب واژه ها و عبارات تازه و به اصطلاح مارکسیستی به خورد طبقه ی کارگر دهد.

 مارکس و انگلس طی نیم سده فعالیت خود همراه با مبارزات طبقاتی و مسائل نوی که مطرح می کرد و یا مسائلی که به طور تکامل یافته تری طرح می شد مدام نظریات خود را تکامل دادند و به روز می کردند. چنانکه ما نخستین آثار منظم مارکسیستی( از ایدئولوژی آلمانی به این سو و یا آثار نخستین اقتصادی مارکس و حتی گروندریسه)را با آثار دهه های بعدی مقایسه کنیم می بینیم که بسیاری مسائل اصلاح شده و بسیاری به طور مشخص تر و دقیق تری طرح شده و پاسخ های دقیق تری یافته اند. از سوی دیگر دیدگاه ها و مواضعی که بر مبنای مبارزه طبقاتی تکامل یافته کهنه شده، دچار تغییر گشته و تکامل یافته تر از پیش شده است.

 لنین با تحلیل امپریالیسم تئوری مارکسیستی را در عرصه ی اقتصاد سیاسی به پیش برد و در عین حال چنان که شرح داده شد سیاست ها و تاکتیک های نوینی برای طبقه ی کارگر در چگونگی کسب قدرت سیاسی طرح کرد. این تئوری، سیاست ها و تاکتیک ها موجب شد که طبقه ی کارگر روسیه و در کنار آن طبقه ی کارگر در دیگر کشورهای امپریالیستی و همچنین زیرسلطه بتوانند واقعیات را با دقت و ژرفا و دامنه ی بیشتری ببینند و سیاست ها و تاکتیک های نوینی برای کسب قدرت سیاسی به وسیله ی طبقه ی کارگر به پیش کشند.

اما آنچه از تحلیل کائوتسکی نتیجه می شد این بود که طبقه ی کارگر برای تغییر نظام سرمایه داری سیاست های لیبرالی و اصلاح طلبانه در پیش گیرد. یعنی به جای این که چیز نو و تازه ای را پیش بکشد و تئوری های موجود مارکسیستی را تکامل بخشد آنها را که با رنج و زحمت مطالعات و تجارب انقلابی نزدیک به هفتاد ساله و بر مبنای مطالعه ی فلسفه، تاریخ، اقتصاد، سیاست و فرهنگ شکل گرفته بود حذف کرد و جای آنها را با یک چیز واقعا کهنه که از پیش هم وجود داشت یعنی همان جهان بینی لیبرال- بورژایی پر کرد. جای مارکسیسم را لیبرالیسم گرفت.

به این ترتیب تکامل جهان بینی در لنین و کائوتسکی بر مبنای شرایط تازه در دو مسیر کاملا متضاد قرار داشت. لنین هیچ اصل انقلابی مارکسیستی را خواه در تحلیل اقتصادی( تئوری های امپریالیسم لنین بر مبنای تئوری های اساسی سرمایهی مارکس است) و خواه در تحلیل سیاسی و استراتژی و تاکتیک های حزب انقلابی طبقه ی کارگر کنار نگذاشت بلکه تمامی آنها را حفظ کرده و با تحلیل تازه و رهنمودهای تازه به طبقه ی کارگر برای کسب قدرت سیاسی غنی کرد. برعکس تحلیل کائوتسکی تمامی تئوری های اساسی مارکسیستی را دور انداخت و به جای آنها تئوری های را عرضه کرد که بورژوازی از سده های پیش عرضه کرده بود. در واقع کائوتسکی و رویزیونیست هایی مانند او این تئوری های کهنه را در بسته بندی های مارکسیستی به طبقه ی کارگر عرضه کردند. یکی از نتایج عملی این امر این بود که لنین در نخستین جنگ امپریالیستی این شعار را برای طبقه ی کارگر پیش گذاشت که جنگ امپریالیستی را به جنگ داخلی علیه بورژوازی تبدیل کنید( طبقه ی کارگر ملت های گوناگون نباید در پیروی از بورژوازی خودی به کشتن یکدیگر برخیزند) و قدرت سیاسی را با قیام مسلحانه کسب کنید و دیکتاتوری پرولتاریا را برپا کنید( در تمامی این ها اصول اساسی ای که مارکس و انگلس پیش گذاشته بودند حفظ شده بود) در حالی که کائوتسکی و رویزیونیست هایی مانند وی به نفع بورژوازی خودی شعار می دادند کارگران هر ملت باید از منافع ملت خود( یعنی بورژوازی) دفاع کنند و به جنگ با ملت های دیگر( کارگران کشورهای دیگر) برخیزند. طبقه ی کارگر هر کشوری نباید به قصد تصرف قدرت سیاسی دست به قیام مسلحانه زند و نیز طبقه ی کارگر نباید دنبال برقراری دیکتاتوری پرولتاریا باشد بلکه باید به مبارزه ی مسالمت آمیز پارلمانی( که آنها در آن کاملا در خدمت سیاست های  بورژوازی بودند( خود حزب سوسیال دمکرات آلمان در همان اوان جنگ به اعتبارات جنگی رای داده بود یعنی به واقع به کارگرکُشی هر ملت) و مبارزه برای به دست آوردن اکثریت در پارلمان دست بزند.  در این نظرات و شعارها و سیاست ها تنها چیزی که یافت نمی شد اصول اساسی جهان بینی مارکسیستی بود. فراموشی تقریبا مطلق تئوری های مارکسیستی و برعکس تبلیغ و ترویج تئوری های بورژوا- امپریالیستی و در بهترین حالت بورژوا- لیبرایی بنیان اساسی این سیاست ها بود.    

بنابراین آنچه باید در مرکز ثقل توجه به هر شرایط نوینی باشد این است که آیا این تحقیق و بررسی شرایط نوین و نتایج به دست آمده از تحلیل آن، ضمن حفظ و ارتقاء تئوری های پیشین راهی تازه برای تغییر انقلابی حکومت ارتجاعی می گشاید و آیا تئوری و سیاست و تاکتیک تازه و نویی در اختیار نیروهای نوین و دگرگون کننده ی جامعه یعنی طبقه ی کارگر قرار می دهد و یا اینکه خیر تنها جهان بینی‌های کهنه ی لیبرالی و یا آنارشیستی و غیره را در قالب واژه ها و عبارات و تئوری ها و تاکتیک نوین بازتولید و قالب می کند. در واقع تمامی تجزیه و تحلیل های به اصطلاح نوین اپورتونیستی، رویزیونیستی و ترتسکیستی چنین اند.         

لنین در مورد «نوآوری» رویزیونیست ها

اکنون ببینیم لنین در مورد «نوآوری» رویزیونیست ها چه گفته است:

«...«نوآوری» رویزیونیستی مطلقاً هیچ گونه معنی نمی دهد، این فقط یک عقب نشینی، یک امتیاز برای بورژوازی است. 

و حال ما می پرسیم: آیا هیچ گونه چیز جدیدی به وسیله ی این «نوآوران» پر سر و صدا که این همه در این روزهای شلوغ می کنند و خود را به دور سوسیالیست آلمانی برنشتین جمع کرده اند به این تئوری افزوده شده است؟ مطلقاً خیر. آنها حتی یک قدم علمی را که مارکس و انگلس تکامل آن را به ما سفارش کرده بودند برنداشته اند؛ آنها هیچ گونه شیوه جدید مبارزه به پرولتاریا نیاموخته اند؛ آنها فقط عقب نشینی کرده اند، قسمت هایی از تئوری های عقب افتاده را به عاریت گرفته و به پرولتاریا نه تئوری مبارزه بلکه تئوری واگذاری و آن هم واگذاری به وحشی ترین دشمنان پرولتاریا، حکومت و احزاب بورژوازی که هیچ گاه دست از یافتن ابزار جدید تله گذاری برای سوسیالیست ها برنمی دارند می آموزند. پلخانف یکی از رهبران پایه گذار سوسیال دمکراسی روس مطلقاً حق داشت که از آخرین «انتقاد» برنشتین که نظریاتش هم اکنون توسط نمایندگان کارگران آلمان هم رد شده است (در کنگره هانور) بیرحمانه انتقاد کند.

ما می دانیم که بخاطر این عبارات سیلی از اتهامات بر ما سرازیر خواهد شد، فریاد خواهند زد که ما می خواهیم حزب سوسیالیست را به دسته ای از «مؤمنین حقیقی» که «مرتدان» را به جرم انحراف از «دگم» تعقیب می کنند تبدیل کنیم و از این گونه ها. («برنامه ما» نیمه آخر 1899، نقل از گزیده هایی از لنین درباره ی مبارزه بر علیه رویزیونیسم، بخش پنجم- مارکسیسم را در مبارزه علیه رویزیونیسم تکامل دهیم)

دو مشخصه ی برجسته رویزیونیسم(و در مورد ایران همچنین ترتسکیسم و آواکیانیسم که شکلی از رویزیونیسم است) که لنین بر می شمارد این هاست:

یک - عقب نشینی به تئوری های کهنه ی بورژوایی و به عاریت گرفتن شماری از این تئوری ها و پیچاندن آنها در پوست عبارات مارکسیستی و جا دادن آنها در مرکز تئوری مارکسیستی( اکنون مارکسیسم- لنینیسم - مائوئیستی) به جای تئوری های اساسی مارکسیستی و در واقع قلب ماهیت تئوری مارکسیستی و تبدیل آن به تئوری بورژوا- لیبرالی.

دو-  سرازیر کردن انواع اتهامات به جریان های اصیل مارکسیستی( اکنون مارکسیستی - لنینیستی- مائوئیستی) که این ها «دگماتیست» و« کهنه پرست» و «عتیقه» هستند و همچون «مؤمنین» به «مشتی آیه» چسبیده اند و مثلا عکس رهبران را چونان«پنج تن آل عبا»ی مسلمانان «تقدیس» می کنند و اینها حاضر نیستند با زمان و تغییر شرایط به پیش بروند و می خواهند با همان چیزهای «قدیمی» سرکنند.

در پاسخ به این گونه اراجیف لنین می نویسد:

«ما تماماً راجع به این عبارات سخت و مد شده آشنائی داریم. حتی یک دانه حقیقت هم در آنها وجود ندارد. هیچ گونه حزب مستحکم سوسیالیستی بدون تئوری انقلابی که تمام سوسیالیست ها را متحد کند، که منبع باورهای آنها باشد و از آن بتوانند برای شیوه های مبارزه و اقدام عملی استفاده کنند وجود ندارد. دفاع از یک چنین تئوری ای که با بهترین دانش شما آن را حقیقت می دانید علیه حملات بی اساس و تلاش هائی که برای فاسد کردن آن می شود بدین معنی نیست که شما دشمن هر گونه انتقادی هستید. ما تئوری مارکس را بمثابه چیزی کامل و تخلف ناپذیر در نظر نداریم، برعکس ما ایمان داریم که تنها بنیاد این علم ریخته شده است که سوسیالیست ها باید آنرا در تمام جهات تکامل بدهند چنانچه می خواهند که با زندگی همگام باشند. ما فکر می کنیم که یک تکمیل مستقل تئوری مارکس بخصوص برای سوسیالیست های روسی اساسی است چرا که این تئوری تنها اصول راهنمای عام بوده که به طور مشخص در انگلستان متفاوت با فرانسه و در فرانسه متفاوت با آلمان و در آلمان متفاوت با روسیه انطباق می یابد. بدین ترتیب ما با خوشحالی برای مقالاتی درباره  مسائل تئوریک در روزنامه خود جا تخصیص می دهیم و از تمام رفقا دعوت می کنیم که علناً به بحث در اطراف نکات مورد جدل بپردازند.»( همانجا)

ما پیرو این سخنان لنین که پس از وی به وسیله ی استالین و مائو فراوان تکرار شد هستیم. ما به مثابه ی مائوئیست دفاع از بینان های تئوری را وظیفه ی خود می دانیم. هیچ حزب کمونیست مائوئیستی نمی تواند بدون تئوری انقلابی که تمامی انقلابیون کمونیست پیرامون آن متحد شوند، که منبع باورهای آنها باشد و آنها بتوانند از آن برای شیوه های مبارزه و اقدام عملی استفاده کنند وجود داشته باشد. دفاع از ارکان تئوری عام مارکسیستی- لنینیستی- مائوئیستی و آنچه مارکس و انگلس و لنین و استالین مائو برای ما به یادگار گذاشتند نخستین وظیفه ی ما در قبال تمامی تئوری های رویزیونیستی و ترتسکیستی است که مغز و قلب این تئوری را هدف گرفته و آن را از آموزش ها و ماهیت انقلابی اش تهی می کنند.

اما از سوی دیگر چنانکه لنین و پس از وی استالین و مائو به ما یادآوری کردند می باید آنچه همچون مارکسیسم عام وجود دارد با شرایط مشخص کشور خویش تطابق داده و با تکامل این شرایط پیشرفت و تکامل دهیم و مارکسیسم خاص، مارکسیسم برخاسته از شرایط خاص ایران و نیز شرایط کنونی جهانی را بیافرینیم.

 از یک سو دفاع از بنیان های تئوری انقلابی مارکس، انگلس، لنین، استالین و مائو و از سوی دیگر انطباق با شرایط خاص ایران و پیشبردن و تکامل تئوری بر مبنای این شرایط و شرایط کنونی جهانی.

این دو امر مکمل یکدیگرند و به غنای یکدیگر یاری می رسانند. این ها دو دشمن را هدف می گیرند: یکی رویزیونیسم را هدف می گیرد و دیگری دگماتیسم را.     

آنچه لنین درباره ی «نوآوری» رویزیونیستی می گوید کمابیش به همان شکل در مورد ایران راست در می آید. در این جا نیز مایه ی رویزیونیسم( و ترتسکیسم) تجدید نظر اساسی در آموزش های انقلابی مارکسیسم و جایگزینی آن با دیدگاه ها و تئوری های بورژوایی زیرا نام« نوآوری» به دلیل شرایط تغییر یافته است.

رویزیونیسم و ترتسکیسم ایران علیه مارکسیسم، لنینیسم، مائوئیسم

در ایران ما با دو شیوه ی اصلی به اصطلاح «نوآوری» روبرو بوده ایم  یکی رویزیونیستی و دیگری ترتسکیستی. جریان هایی مانند«مارکسیسم غربی» و «چپ نو» که محصولات جریان های خرده بورژوازی و بورژوازی غربی پس از جنگ جهانی دوم هستند، نیز در یکی از این دو و یا امتزاجی از آنها می گنجند.

رویزیونیست ها (دارودسته های توده ای- اکثریتی و راه کارگری)

در ایران به دلیل وجود استبداد سلطنتی و اکنون دینی جریان های رویزیونیستی یک دست نیستند. برای نمونه در روسیه یک حزب رویزیونیستی اصلی وجود داشت که منشویک ها بودند، بقیه در حد و اندازه ی منشویک ها نبودند. در اروپای پیش و پس از جنگ های جهانی اول و دوم در هر کشور یک حزب اصلی رویزیونیستی وجود داشت. در ایران در سال های 32- 20 حزب توده حزبی رویزیونیستی بود که تمامی جریان های رویزیونیستی و همچنین مترقی و انقلابی درون آن متشکل شده بودند. پس از کودتای 28 مرداد 1332 حزب توده بُرد خود را از دست داد و سازمان های دیگری به وجود آمد که رده ای از رویزیونیستی تا انقلابی را تشکیل می دادند. در سال های انقلاب و پس از آن رویزیونیسم در یک شکل وجود نداشت و چندین حزب رویزیونیستی و ترتسکیستی به وجود آمد که مهم ترین آنها خود حزب توده، سازمان فداییان اکثریت، حزب رنجبران که نفوذش به اندازه ی دو سازمان نخستین نبود و نیز جریان هایی در آن زمان نیمه رویزیونیستی مانند راه کارگر بودند. در کنار این ها جریان ترتسکیستی اتحادمبارزان کمونیست( سهند) نیز وجود داشت که بعدها با پیوند با کومله کردستان حزب کمونیست ایران را که بنیان های نظری آن درهمی از ترتسکیسم و رویزیونیسم بود به وجود آوردند. اکنون تمامی این جریان ها و افزون بر آنها بسیاری گروه های کوچک جریان های رویزیونیستی و ترتسکیستی در ایران را تشکیل می دهند. در حال حاضر سه جریان اصلی رویزیونیستی و ترتسکیستی را می توان تشخیص داد.

یک - جریان های رویزیونیستی توده ای- اکثریتی. 

دو- جریان «محور مقاومتی» ها یک بخش دیگر از آن هستند که سرشان به حکومت و سپاه و بلوک روسیه و چین وصل است.

سه - جریان های راه کارگری به ترتیب هیئت اجرایی راه کارگر که به توده ای - اکثریتی ها و همچنین «محور مقاومتی» ها نزدیک است و سپس کمیته ی مرکزی راه کارگر که در بینان های اساسی نظرات خود تفاوتی با توده ای - اکثریتی ها( و همچنین ترتسکیست ها) ندارد اما بین نظرات رویزیونیستی این جریان ها و ترتسکیسم و «چپ نو» دست و پا می زند. تفاوت اساسی این جریان در مساله ی امپریالیسم با دیگر جریان های رویزیونیستی این است که جریان مزبور روسیه را نیز امپریالیسم می داند. سازمان هایی مانند سازمان فدائیان( اقلیت) و هسته اقلیت نیز با تفاوت هایی در همین چارچوب ها می گنجند.

ترتسکیست ها (دارودسته های کمونیسم کارگری و حکمتیستی)

در کنار این ها جریان های ترتسکیستی وجود دارند که شامل دو جریان اصلی حزب کمونیسم کارگری( دارودسته حمید تقوایی) و حزب کمونیسم کارگری( حکمتیست و حکمتیست- خط رسمی) است. حزب کمونیست کارگری تقوایی دنباله روی کشورهای امپریالیستی غربی است و حزب های حکمتیست به ظاهر مخالف سرمایه داری غرب هستند اما با نفی امپریالیسم عملا نشان می دهند که همچون گذشته و دوره ای که حکمت لیدر حزب کمونیست کارگری بود پیرو امپریالیست های غربی هستند.  

احزابی مانند حزب کمونیست ایران و گروه های همسو در کردستان نیز در ماهیت امر رویزیونیست هستند اما به دلیل رابطه ی «دلدارانه» با حکمتیست ها آغشته به بسیاری تئوری های ترتسکیستی می باشند. این ها میان رویزیونیسم و ترتسکیسم جایی برای خود دست و پا کرده اند. جریان هایی مانند «اتحاد سوسیالیستی کارگری» نیز به جریان های ترتسکیستی تعلق دارند.

تمامی این جریان ها ساخت جامعه را «سرمایه داری» می دانند و بیشتر آنها امپریالیسم را به عنوان یک ساخت بین المللی نفی می کنند( مثلا بیشتر رویزیونیست ها روسیه را امپریالیسم نمی دانند). بخش هایی هم که از امپریالیسم همچون یک ساخت اقتصادی جهانی صحبت می کنند نتایج تاثیر موجودیت این ساخت بر کشورهای زیرسلطه را نمی پذیرند و پای بررسی ساخت اقتصادی این کشورها( و از جمله ایران) که پیش می آید نقش امپریالیسم یا حذف می شود یا به یک نقش سیاسی خارجی، یک شریک یا همدست خارجی صرف تنزل می یابد. برخی دیگر هم که از«مارکسیسم انقلابی» و «لنین» و «امپریالیسم» صحبت می کنند و در عبارت پردازی و های و هوی به راه انداختن دست تمامی جریان های ترتسکیستی و رویزیونیستی را از پشت بسته اند تلاش دارند ویترینی لوکس اما مصنوعی و تقلبی ارائه دهند. پشت این ویترین چیزی نیست جز همان ترتسکیسم منحرف و منحط و مرید امپریالیست های غربی. 

هرمز دامان

نیمه ی دوم شهریور 1405

شرح نگرش مارکسیستی دولت و یا تحریف آن(5)

Description of the Marxist attitude of the state or its distortion (5)  

اتفاق ادامه می دهد:

« اگر قصد داشته باشیم تا از دریچه چشم مارکس به جهان بنگریم، «دولت انگل‌وار» در دوره‌های زمانی خاصی پدیدار می‌شود و حکمرانی سیاسی را در دست می‌گیرد. اندیشمندان اقتصاد سیاسی جدید از حوالی ۱۹۶۰ به بعد رفته‌رفته درک مشابهی از دولت پیدا کردند و تصویری از دولت ارائه دادند که شباهت زیادی با نظریه‌ی «دولت انگل‌وار» مارکس داشت.»(اتفاق، در دفاع از وهابی، این تاکید و دیگر تاکیدها در متن اتفاق از ماست.)

منظور اتفاق از «اندیشمندان اقتصاد سیاسی جدید» اقتصاددانان بورژوا است که برخی ویژگی های مقامات دولتی همچون استفاده از موقعیت دولتی شان برای منافع شخصی را نشانه «استقلال» دولت از طبقات و «انگل» شدن می دانستند. نتیجه ی این نظر این بود که اگر دولتیان چنین نباشند آنگاه دولت هم دیگر «انگل» نیست. بنابراین دولت انگل وار تنها در «دوره های زمانی خاصی» پیدا می شود وآن ها دولت هایی هستند که در درجه نخست دنبال منافع ویژه ی اقتصادی دولتیان و در کل «دولت برای دولت» هستند و حوزه ای مستقل از اقتصاد و ساز و کار سرمایه داری و بورژوایی آن می باشند. به این ترتیب دولت از «ارگان سرکوب و دیکتاتوری یک طبقه ی معین- این را مارکسیسم می گوید) به دولت همچون یک دستگاه مستقلی که دارای عناصر خود( لابد بی طبقه) بوده و تنها منافع اقتصادی خود یعنی کارگزاران خود را دنبال می کند تبدیل می گردد.  

در همان مقاله ی اصلی که ما نقد آن را پس از بررسی پاسخ وی به خسرو ادامه خواهیم داد و در بندی با نام «پابلیک چویس» وی می نویسد:

«مارکس در «هجدهم برومر لویی بناپارت» تعریف متفاوتی از دولت عرضه می‌دارد و در آن اثر مدعی می‌شود که دولت می‌تواند «انگل‌وار و هراس‌انگیز» و «مستقل» از طبقه‌ی بورژوازی، در جهت منافع خودش عمل کند.

این تعریف مارکس از دولت انگل‌وار، بسیار به دعاوی مکتب انتخاب عمومی یا پابلیک چویس نزدیک است. این نظریه تأکید می‌کند که سیاستمداران نیز هم‌چون فعالان اقتصادی در بازار، می‌توانند به دنبال منافع شخصی خود باشند و با رأی‌دهندگان دادوستد کنند. به بیان دیگر، دولت و سیاستمداران ممکن است با اتکا به منابع عمومی به شکلی انگل‌وار، منافع خود را نمایندگی کنند.

بنابراین برخلاف ادعای اباذری، مارکس با اتکا به تجربیات تاریخی فرانسه، بسیار پیش از تولد «نوفاشیست‌های آمریکایی!»، ظهور چنین دولت‌هایی را پیش‌بینی کرده بود.»

این یکی از دیدگاه هایی است که بر مبنای آن چنین تحریفی در نظرات مارکس و انگلس صورت می دهد.

سیاستمداران یعنی افرادی که دارای مقامات دولتی - حکومتی( از پادشاه یا ولی فقیه و یا رئیس جمهور و نخست وزیر گرفته تا مقامات پایین) و در تمامی دستگاه های اجرایی، قانوگذاری، قضایی و نظامی هستند، دنبال منافع شخصی خود می باشند در دولت و با مقام دولتی همچون فعالان اقتصادی ظاهر می شوند و یک فعالیت اقتصادی همچون فعالان اقتصادی در بازار( سرمایه دارهای بخش های گوناگون اقتصاد) انجام می دهند و با رای دهندگان داد و ستد( یعنی خرید و فروش رای و دیگر بده بدستان ها) می کنند و به این ترتیب اینان که بر منابع عمومی لنگر انداخته اند همچون «انگلی» از موقعیت و جایگاه خود برای منافع اقتصادی ویژه ی خود استفاده می کنند.

اتفاق این استفاده و این قرینه سازی بین فعالیت اقتصادی تولیدی و تجاری و... فعالیت دولتی، و دولتی که دنبال منافع صرف خود است را نشانه ی «مستقل» و «انگل» بودن دولت می داند.   

 به این ترتیب و چنانکه می بینیم دو نظریه و دیدگاه کاملا متضاد و بر مبانی ای کاملا خلاف یکدیگر، نزدیک به یکدیگر وانمود می شود.

نظر مارکس در هجدهم برومر لویی بناپارت در مورد تمامی دولت های بورژوایی و به دلیل وجود دو دستگاه بوروکراتیک و نظامی در دولت طبقاتی بورژوازی است، صرف نظر از این که مقاماتی که برای دولت( مقامات قانونگذاری، اجرایی، قضایی و نظامی) انتخاب می شوند چه استفاده ی ویژه ای از این موقعیت خاص خود می کنند. نظریه و دیدگاه «پابلیک چویس» و اتفاق، اساسا ربطی به نظر مارکس در مورد دو دستگاه بوروکراتیک و نظامی خدمتگزار طبقه ی حاکم بر اقتصاد و سیاست و فرهنگ ندارد و صرفا متوجه امتیازاتی است که دولتیان در چارچوب مقام دولتی شان دارند و استفاده هایی است که از این موقعیت ها می برند. در این نظریه اگر دولتیان از موقعیت خود منافع مشخصی به جیب زدند این به این معناست که دولتیان «مستقل» از طبقات حاکم بر اقتصاد بوده و در نتیجه «انگل» هستند. به عبارت دیگر یک امر شایع و مشترک در تمامی دولت های بورژوایی همچون وضعی متفاوت و متضاد با نفس و ماهیت دولت بورژوایی جا زده می شود. به واقع اینکه آیا ممکن است که دولتی بورژوایی وجود داشته باشد که دولتیان آن از موقعیت خود سوءاستفاده نکنند خود مساله ای است.

 ما در ادامه ی مقالات به جایگاه این استفاده ها یا «سوء استفاده» ها از مقام دولتی که به کلی از نظریه تئوریک اساسی مارکسیستی در مورد دولت همچون ارگان سرکوب و دیکتاتوری طبقه ی حاکم جداست و در ضمن ربطی هم به نظریه ی مارکس در هجدهم برومر لویی بناپارت و همچنین «نظرات مارکسیست ها پس از مارکس و انگلس» در مورد «دولت مستقل از طبقات» و «انگلی »ندارد؛ در نظریه ی مارکسیستی اشاره خواهیم کرد اما اکنون به برخی نتایج که می تواند از این گونه نظرات حاصل شود بپردازیم.

چنانکه دیده می شود نتیجه ی نظر اتفاق و پابلیک چویس این است که دولت های بورژوایی ای که در این «دوره های زمانی خاص» نیستند «انگل» و «مستقل» به شمار نمی آیند.

و اما اگر این دولت ها «انگل» و «مستقل» از طبقات نباشند چه هستند؟ صرفا«دولت طبقاتی» که هم می تواند یک طبقه باشد و هم چند طبقه در شراکت با یکدیگر(مانند ائتلاف احزاب گوناگون بورژوازی در تشکیل دولت و یا به همراه احزاب خرده بورژوازی). و لابد چنین« دولت» هایی نه دستگاه بوروکراسی دارند و نه دستگاه نظامی. ابزار دیکتاتوری و سرکوب طبقات زیرسلطه ی آن و در درجه ی نخست طبقه ی کارگر هم نیستند! تعدادی مسئول اداره ی امور جامعه و خدمتگزار آن هستند!

اما اگر دولت نه «انگلی» و نه ارگان دیکتاتوری و ابزار سرکوب یک طبقه به وسیله ی طبقه ی دیگر، بلکه وجودش لازم و به نفع همه ی طبقات جامعه باشد پس دیگر چه فرقی می کند در اختیار کدام طبقه باشد! خواه در اختیار بورژوازی و خواه در اختیار پرولتاریا در هر صورت مفید به حال جامعه است!؟

از این سخنان بهترین چیزی که به ذهن می آید تقدیس دموکراسی های بورژوایی است: همه طبقات در پارلمان مبارزه کنند و هر کس دولت را به دست آورد به خدمت جامعه بپردازد. اگر پرولتاریا برنده شد احتمالا بورژوازی نتوانسته دولت را مفید و موثر به حال جامعه هدایت کند و اگر پرولتاریا دولت را در دست داشت و در پارلمان آن را از دست داد لابد پرولتاریا نتوانسته آن گونه که باید و شاید اهداف دولت را پیش برد. طبقات استثمارگر و استثمارشونده باید با یکدیگر دوست باشند و با یکدیگر کنار بیایند. درود بر «آشتی طبقات» در دولتی که می تواند نه مستقل بلکه «نماینده ی همه ی طبقات جامعه» گردد!

 اتفاق ادامه می دهد:

«در اینجا من کاملا با شما هم‌نظر و هم‌عقیده هستم که بنیان‌های تئوریک مارکس با بنیان‌های تئوریک صاحب‌نظران پابلیک چویس متفاوت بوده است. این اصل بدیهی است و مورد مناقشه نیست. اما می توانیم ادعا کنیم که حتا مارکس نیز، با اتکا به مبانی تئوریک خود شاهد ظهور دولتی غیرطبقاتی و انگل‌وار بوده که صرفا حافظ منافع خود است. بعلاوه با استناد به نظریه «دولت انگل‌وار» مارکس، می توان ظهور چنین دولت‌هایی را در آینده محتمل دانست.

بنابراین صرف‌نظر از این‌که ما با کدام مبانی تئوریک به این نتیجه رسیده‌ایم که دولت می‌تواند«دولت انگل‌وار» باشد، اما در یک چیز با هم اتفاق نظر داریم و آن موضوع این است که «انگل‌وار» بودن دولت امری محتمل و تجربه‌شده است. » (پایان پاسخ اتفاق به خسرو)

چنانکه می بینیم اتفاق تفاوت اساسی میان بنیان های تئوریک دیدگاه مارکس و صاحبنظران پابلیک چویس را تایید می کند اما سپس می گوید که مارکس نیز با اتکاء به مبانی تئوریک خود شاهد ظهور دولتی غیر طبقاتی و انگل وار بوده که صرفا حافظ منافع خود است و این نشان دهنده ی «اتفاق نظر» دو دیدگاه در امری واحد است!

آری «انگل» بودن دولت به گونه ای صددرصد تجربه شده است اما نه چنان که اتفاق آن را محدود به وجود چند تجربه کند. و نیز چنین دولت «انگلی» نه به گونه ای محتمل بلکه صددرصد تکرار خواهد شد و در پیش روی ما مدام تکرار می شود. در واقع انگل بودن دولت خصلت اساسی و عام آن در تمامی اشکال آن خواه شکل طبقاتی- بورژوایی و خواه «فراطبقاتی» است.

اتفاق نخست نظریه ی مارکس را در مورد انگل بودن دولت که در مورد تمامی دولت های بورژوایی است تحریف کرده و منحصر به دولت هایی می کند که در برخی وضعیت های ویژه از مبارزه ی طبقاتی که طبقات زورشان به هم نمی رسد و گونه ای تعادل میان آن ها برقرار می گردد ظاهر می شوند و سپس این نظریه ی تحریف شده را با نظر انگل دانستن دولت در نظریه پابلیک چویس دارای وجه مشترک به شمار می آورد! اما«این کجا و آن کجا»!

ببینیم نظریه ی عام مارکسیستی در مورد دولت چیست. در این مورد سخنان انگلس در منشاء خانواده، مالکیت خصوصی و دولت که لنین آن را در دولت و انقلاب آورده است بیان موضع مارکسیستی است.

« ازآنجا که انگيزه پيدايش دولت لزوم لگام زدن بر تقابل طبقات بوده؛ از آنجا که در عين حال خود دولت ضمن تصادم اين طبقات به وجود آمده است، لذا بر وفق قاعده ی کلى، اين دولت، دولت طبقه‌اى است که از همه نيرومندتر بوده و داراى سلطه اقتصادى است و به يارى دولت، داراى سلطه سياسى نيز مي شود و به اين طريق وسائل نوينى براى سرکوب و استثمار طبقه ستمکش به دست مي آورد...» نه تنها دولت ايام باستان و دوران فئودال ارگان استثمار بردگان و سرف ها بود، بلکه « دولت انتخابى کنونى هم آلت استثمار کار مزدى از طرف سرمايه‌دار است. ولى استثنائا دوره‌هايى پيش مي آيد که در آن، طبقات مبارز به آنچنان توازنى از حيث نيرو مي رسند که قدرت حاکمه دولتى موقتا نسبت به هر دو طبقه يک نوع استقلالى به دست مي آورد و ظاهرا ميانجى آنان به نظر مي رسد»... از اين قبيل است سلطنت مطلقه سده‌هاى ١٧ و ١٨، بناپارتيسم امپراتورى اول و دوم فرانسه، بيسمارک در آلمان.»

و لنین ادامه می دهد:

«از خود اضافه مي کنيم: از اين قبيل است دولت کرنسکى در روسيه جمهورى پس از آغاز تعقيب پرولتارياى انقلابى و در لحظه‌اى که شوراها به برکت رهبرى دمکراتهاى خرده بورژوا، ديگر ناتوان شده‌اند و بورژوازى هم هنوز به اندازه کافى نيرومند نيست تا صاف و ساده آنها را پراکنده سازد.»( مجموعه آثار تک جلدی، دولت و انقلاب، ص 521، تاکیدهای برجسته از ماست)

ما به بخش پایانی سخنان لنین در مورد دولت کرنسکی و دموکرات های خرده بورژوا برخواهیم گشت حال تنها اشاره کنیم که اولا چنانکه اتفاق این «پژوهشگر» تحریف کننده می بیند مارکسیست های پس از مارکس و انگلس( در اینجا لنین) به آن «دولت مستقل نسبت به هر دو طبقه» اشاره کرده و مهم ترین بندهای سخنان مارکس و انگلس را در این خصوص آورده اند و در عین حال آن را به تجاربی که خود درگیر آن بوده اند و می شد تعمیم داد تعمیم داده اند.

 و دوما، در این متن تنها چیزی که در هر دو مورد دولت طبقاتی همچون قاعده و دولت مستقل از طبقات همچون بروز استثنا وجود ندارد این است که مثلا آن یکی انگل نیست و این یکی انگل است. 

هرمز دامان

نیمه ی دوم اردیبهشت 1405 

پیوست

 برخی سخنان مارکس و انگلس در مورد دستگاه دولت و لزوم خرد کردن آن و همچنین مساله ی زوال دولت

دو مساله است که ما باید بیشتر در مورد آن مکث کنیم. یکی انگل بودن تمامی دولت های بورژوایی و نه صرفا دولت های «فراطبقاتی» و دیگری نظر مارکس در مورد زوال دولت و نبود دولت در کمونیسم که اتفاق خلاف آن را به مارکس نسبت می دهد.

انگل بودن هر دولت بورژوایی

مارکس در خطابه در شورای عمومی انتزناسیونال درباره ی جنگ داخلی در فرانسه 1871 شرحی کمابیش همانند با شرحی که در هجدهم برومر لویی بناپارت از دولت داده بود- و بسی مفصل تر- می دهد که ما بخش های کوتاهی از آن را می آوریم:

«پیدایش قدرت تمرکز یافته ی دولت، با اندام های همه جا حاضرش، ارتش دائمى، نیروی انتظامی، دستگاه اداری، روحانیت و دستگاه قضایی که از اندام هایی اند که به حسب تقسیم کاری منظم و دارای سلسله مراتب شکل گرفته اند، به دوره ی پادشاهی مطلق بر می گردد، و در آن دوره حکم سلاح نیرومندی بر ضد فئودالیسم، بود. با این همه، وجود انواع و اقسام بازمانده های قرون وسطایی، امتیازهای خدایگان ها و خواجه های اشرافیت، امتیازهای محلی، انحصارهای شهری و صنعتی، و قوانین اساسی محلی و ایالتی مانع تکامل آن می شد... به موازات پیشرفت صنعت مدرن، تخاصم طبقاتی بین سرمایه و کار نیز گسترش می یافت و تشدید می شد و قدرت دولتى بیش از پیش خصلت یک قدرت عمومی سازمان یافته ای را به خود می گرفت که هدف های آن عبارت بود از گسترده گی بندگی اجتماعی و تبدیل شدن به ابزاری برای سلطه ی طبقاتی.  خصلت اساسا سرکوبگرانه ی قدرت دولتی ، پس از هر انقلاب، که[به سهم خود] نشانه ی پیشرفتی در مبارزه طبقاتی بوده، به نحو بیش از پیش بارزتری آشکار شده است.» (جنگ داخلی در فرانسه، برگردان باقر پرهام ص 107- 106، برای دریافت شرح مفصل تر نگاه کنید به ص 115- 106)

سپس ضمن اشاره به اینکه کمون چگونه دستگاه بوروکراتیک و نظامی و قضایی و همچنین تسلط معنوی کشیشان و... را از قدرت حذف کرد می نویسد:

« بدین سان، گویا تمامی نیروهایی که تا آن زمان به وسیله ی انگل دولت، که بر فراز سر جامعه و به هزینه ی آن معاش می گذراند و حرکت جامعه را باز می دارد، جذب و بلعیده می شده، در قالب قانون اساسی کمونی، دوباره به هیآت اجتماعی برگشته است. و همین خود به تنهایی سبب شده که این قانون اساسی کمونی به نقطه شروعی برای احیاء دوباره ی فرانسه تبدیل گردد. »( همان، ص 115، همچنین نگاه کنید به دولت و انقلاب، مجموعه آثار تک جلدی، ص 535)

چنانکه دیده می شود مارکس دولت عام را در نظر دارد و آن را به دلیل دو دستگاه بوروکراتیک و نظامی«قرحه ی انگل» می نامد و نه صرفا «دولت بناپارتی» را. ممکن است اتفاق بگوید این هم در مورد دولت بناپارتی فرانسه است. اما آنچه اتفاق از قلم می اندازد این است که مارکس فرانسه را همچون نمونه ای برای تحلیل و ارزیابی نظرات خود درباره ی مبارزه طبقاتی انتخاب کرده بود و آنچه در مورد دولت فرانسه می گوید در مورد تمامی دولت های بورژوایی دیگرکشورهای اروپایی صادق است.

و اما چرا فرانسه مدل مارکس شد؟ ما این را با آنچه لنین از انگلس در این مورد نقل می کند و نیز نظر خود وی پیش می بریم.

لنین می نویسد:

«در اینجا ممکن است این پرسش پیش آید که آیا صحیح است اگر ما به تجربه و مشاهدات و نتیجه‌گیری هاى مارکس( یعنی در مورد دستگاه بوروکراتیک و نظامی و نفس انگلی بودن دولت) تعمیم بخشیده آن را بر حدودى وسیع تر از تاریخ سه ساله ١٨٤٨-١٨٥١ فرانسه انطباق دهیم؟ براى تحلیل این مسأله بدوا یکى از تذکرات انگلس را یادآور شده و سپس به ذکر واقعیت می پردازیم.

«انگلس در پیشگفتارى که براى چاپ سوم کتاب هیجدهم برومر لویی بناپارت نوشته است می گوید:

...« فرانسه کشورى است که در آن مبارزه تاریخى طبقات بیش از کشورهاى دیگر هر بار به پایان قطعى خود رسیده است. در فرانسه، آن شکل هاى تغییر یابنده سیاسى که این مبارزه طبقاتى در درون آنها جریان می یافت و نتایجش در آنها متجلى می گشت، با خطوط بسیار برجسته تثبیت گردیده است. فرانسه که در قرون وسطى مرکز عمده فئودالیسم و از دوره رنسانس به بعد کشور نمونه ‌وار سلطنت یکنواخت روزمره‌اى بود، به هنگام انقلاب کبیر، فئودالیسم را تار و مار نمود و سیادت خالص بورژوازى را با چنان وضوح کلاسیکى شالوده ریخت که در هیچ یک از کشورهاى دیگر اروپایى نظیر نداشت. مبارزه پرولتاریا نیز که علیه سیادت بورژوازى سر بلند می کند، در اینجا چنان شکل حادى به خود می گیرد که در دیگر کشورها سابقه ندارد». ...

نکته اخیر دیگر کهنه شده است، زیر از سال ١٨٧١ به بعد در مبارزه انقلابى پرولتاریاى فرانسه توقفى حاصل گشت، گرچه این توقف، هر قدر هم دراز مدت باشد، باز به هیچ وجه این امکان را منتفى نخواهد کرد که فرانسه در انقلاب پرولترى آینده، خود را کشور کلاسیکى نشان دهد که در آنجا مبارزه طبقات به پایان قطعى خود می رسد.

ولى اگر نظرى کلى به تاریخ کشورهاى پیشرو در پایان سده ١٩ و آغاز سده ٢٠ بیفکنیم، خواهیم دید که همان پروسه، منتهی کندتر، متنوع ‌تر و در صحنه‌اى پهناورتر در آن کشورها نیز به وقوع پیوسته است، یعنى از یک طرف«قدرت پارلمانى» چه در کشورهاى جمهورى (فرانسه، آمریکا، سوئیس) و چه در کشورهاى پادشاهى (انگلیس، تا اندازه‌اى آلمان، ایتالیا، کشورهاى اسکاندیناوى و غیره) به وجود آمده و از طرف دیگر احزاب مختلف بورژوایى و خرده بورژوایى براى رسیدن به قدرت مبارزه کرده‌اند و «غنیمت» مشاغل ادارى را بدون اینکه در ارکان رژیم بورژوازى تغییرى داده باشند تقسیم و تجدید تقسیم نموده‌اند - و بالأخره «قوه مجریه» و دستگاه ادارى و نظامى این قوه تکمیل شده و تحکیم یافته است.

جاى هیچ گونه تردیدى نیست که این ها به طور کلى مشخصات عمومى تمام سیر تکامل تدریجى نوین دول سرمایه‌دارى است. فرانسه طى سه سال ١٨٤٨-١٨٥١، همان پروسه‌هاى تکامل را که ذاتى تمام جهان سرمایه‌دارى است به شکلى سریع، شدید و متمرکز نشان داد.

ولى به ویژه امپریالیسم که دوران سرمایه بانکى، دوران انحصارهاى عظیم سرمایه‌دارى، دوران نشو و نماى سرمایه‌دارى انحصارى و انتقال به سرمایه‌دارى انحصارى دولتى است، نشان می دهد که چگونه «ماشین دولتى» به طور خارق‌العاده‌اى قوت می گیرد و چگونه دستگاه ادارى و نظامى آن، به مناسبت تشدید تضییقات علیه پرولتاریا، خواه در کشورهاى پادشاهى و خواه در آزادترین کشورهاى جمهورى به رشد بی سابقه می رسد.

اکنون تاریخ جهان بدون شک و در مقیاسى وسیع تر از سال ١٨٥٢ ما را به « تمرکز تمام نیروهاى» انقلاب پرولترى براى «تخریب» ماشین دولتى رسانده است.»( دولت و انقلاب، مجموعه آثار تک جلدی، ص 528، تاکید از ماست)

چنانکه می بینیم تمامی این قطعه درست درباره ی آن دستگاهی است که در تمامی دولت های بورژوایی مشترک است. یعنی دستگاه بوروکراتیک و نظامی.

نبود دولت در جامعه کمونیستی

نظر مارکس در کتاب فقر فلسفه در مورد نبود دولت در جامعه ی کمونیستی

مارکس در کتاب «فقر فلسفه» می نویسد:

« شرط رهایی طبقه ی کارگر، الغای تمامی طبقات است. درست همان گونه که شرط  رهایی «طبقه ی سوم»( یا همان نظم بورژوازی) الغای تمامی مراتب و تضادهای طبقاتی پیشین بود.

 طبقه ی کارگر در سیر تکاملی خود، سازمانی را جانشین جامعه کهنه بورژوایی خواهد ساخت که فاقد طبقات و اختلافات آنهاست و دیگر در واقع قهر سیاسی ای وجود نخواهد داشت. زیرا درست همین قهر است که مظهر رسمی اختلافات طبقاتی در درون جامعه بورژوایی است. در این فاصله آنتاگونیسم بین پرولتاریا و بورژوازی، مبارزه ی یک طبقه علیه طبقه دیگر است. مبارزه ای است که عالی ترین تجلی آن، یک انقلاب کامل است.

 در ضمن آیا جای تعجب است که جامعه ای که بر اساس اختلافات طبقاتی بنیان گزاری شده است، به تضاد بیرحمانه ای که نتیجه ی غایی آن تصادم تن به تن می باشد، منتهی گردد؟»(فقرفلسفه، برگردان آرتین آراکل، ص182- 181)

چنان که دیده می شود نظر مارکس این است که در جامعه ی کمونیستی سازمانی که جانشین جامعه ی کهنه ی بورژوایی می شود فاقد طبقات و تضادهای آنهاست. دیگر در این جامعه قهرسیاسی وجود نخواهد داشت. و زمانی که قهر نباشد دولتی که بخواهد قهر را به کار بندد موجود نخواهد بود.

در نتیجه نظرمارکس این است که در جامعه ی کمونیستی هیچ گونه قدرت حاکمه خاصی وجود نخواهد داشت به این علت ساده که دیگر طبقات و مبارزه ی طبقاتی وجود نخواهد داشت.

روشن است که نبود مبارزه طبقاتی در کمونیسم به معنای نبود اختلاف و تضاد و مبارزه ی پیشرو و میانی و عقب مانده( نسبت به پیشرو) و اقلیت و اکثریت و جریان های نو و کهنه و غیره در تمامی زمینه های اقتصادی و سیاسی و فرهنگی( فلسفی، علمی، هنری و اخلاق و آداب و حقوق و غیره) نیست.

در نامه به ویدمیر در مارس 1852

« و اما درباره خود باید بگویم، نه کشف وجود طبقات در جامعه کنونى و نه کشف مبارزه میان آنها، هیچ کدام از خدمات من نیست. مدتها قبل از من مورخین بورژوازى تکامل تاریخى این مبارزه طبقات و اقتصاددانان بورژوازى تشریح اقتصادى طبقات را بیان کرده‌اند. کار تازه‌اى که من کرده‌ام اثبات نکات زیرین است: ١) این که وجود طبقات فقط مربوط به مراحل تاریخى معین تکامل تولید است (historische Entwicklungsphasen der Produktion)، ٢) این که مبارزه طبقاتى الزاما به دیکتاتورى پرولتاریا منجر می شود، ٣) این که خود این دیکتاتورى فقط گذارى است بسوى امحاء همه طبقات و جامعه‌اى بدون طبقه»...»( نقل از لنین، دولت و انقلاب، مجموعه آثار، ص 528)

در شماره سه مارکس سه نکته را طرح می کند: یک- دیکتاتوری پرولتاریا یک دوران گذار است. دو - در این دوران امحاء طبقات صورت می گیرد. سه - جامعه ی بی طبقه آغاز می شود. در جامعه ی بی طبقه نه دیکتاتوری پرولتاریا یعنی دولت وجود دارد و نه طبقه. امحاء و نابودی همه ی طبقات در عین حال فراشد امحاء یا زوال دولت دیکتاتوری پرولتاریا است.

 و سپس در نامه به لودویگ کوگلمان در 12 آوریل 1871

«اگر تو نظرى به فصل آخر کتاب «هیجدهم برومر» من بیفکنى، خواهى دید که من اقدام بعدى انقلاب فرانسه را چنین اعلام می دارم: بر خلاف سابق ماشین بوروکراتیک و نظامى از دستى بدست دیگر داده نشود بلکه درهم شکسته شود» (تکیه روى این کلمه از مارکس است؛ در متن آلمانى این کلمه چنین نوشته شده است zerbrechen ) « وهمین نکته هم شرط مقدماتى هر انقلاب خلقى واقعى را در قاره تشکیل میدهد و این درست همان چیزى است که رفقاى پاریسى قهرمان ما در انجامش می کوشند»( همان، ص 530 تاکید از مارکس است)

معنای این که ماشین بوروکراتیک و نظامی از دستی به دست دیگر داده نشود و پرولتاریا می باید این ماشین را درهم شکند به این معناست که پس از آن چیزی به نام ماشین دولتی نباید وجود داشته باشد.

لنین درباره ی «دولتمداری» مارکس 

«اگر نامه مورخ ٥ ماه مه سال ١٨٧٥ مارکس به براکه و نامه مورخ ٢٨ مارس ١٨٧٥ انگلس به ببل را که فوقا بررسى شد به طور سطحى با یکدیگر مقایسه کنیم ممکن است چنین به نظر آید که مارکس بسى بیش از انگلس «دولتى» است و فرق میان نظریات این دو نویسنده درباره ی دولت بسیار زیاد است.

انگلس به ببل پیشنهاد می کند که یاوه‌سرایى درباره دولت تماما به دور انداخته شود و کلمه دولت به کلى از برنامه حذف گردد و کلمه «سازمان اشتراکى» جایگزین آن شود؛ انگلس حتى اظهار می دارد که کمون دیگر دولت به معناى اخص این کلمه نبود. و حال آنکه مارکس حتى از «دولتمدارى آینده جامعه کمونیستى» سخن می راند، یعنى مثل این است که لزوم دولت را حتى در دوران کمونیسم نیز تصدیق دارد.

ولى چنین نظرى از بیخ و بن نادرست است. بررسى نزدیک تر نشان می دهد که نظر مارکس و انگلس درباره دولت و زوال آن کاملا با یکدیگر وفق می دهد و عبارت فوق‌الذکر مارکس به همین دولتمدارى زوال‌یابنده مربوط است.

بدیهى است که در مورد تعیین لحظه ی «زوال» آینده دولت سخنى هم نمی تواند در میان باشد، به ویژه که این زوال جریانى است مسلما طولانى. فرق ظاهرى میان گفته مارکس و انگلس ناشى از فرق بین مباحثى‌ است که آنها براى خود انتخاب می کردند و نیز ناشى از فرق بین مقاصدى است که آنها دنبال می نمودند. انگلس این مقصود را دنبال می کرد که تمام پوچى خرافات شایعه درباره دولت را (که تا درجه زیادى مورد قبول لاسال هم بود) به طرزى آشکار و نمایان و با خطوطى برجسته به ببل نشان دهد. مارکس فقط ضمن مطلب به این موضوع اشاره می کند و به مبحث دیگرى توجه دارد که تکامل جامعه کمونیستى است.

تمام تئورى مارکس عبارت است از به کار بردن تئورى تکامل به پیگیرترین، کامل ترین، سنجیده‌ترین و پرمضمون‌ترین شکل آن - در مورد سرمایه‌دارى معاصر. طبیعى است در مقابل مارکس این مسأله عرض اندام نمود که تئورى نام برده را در مورد ورشکستگى قریب‌الوقوع سرمایه‌دارى و تکامل آینده کمونیسم آینده نیز به کار بَرَد.

آیا بر اساس چه معلوماتى می توان موضوع تکامل آینده کمونیسم آینده را مطرح کرد؟

براساس این معلومات که کمونیسم از سرمایه‌دارى منشاء می گیرد سیر تکامل آن از نظر تاریخى از سرمایه‌دارى آغاز می گردد و نتیجه عمل آنچنان نیروى اجتماعى است که زائیده سرمایه‌دارى می باشد. مارکس کوچک ترین تلاشى هم به عمل نمی آورد که خیالبافى کند و درباره آنچه که دانستن آن ممکن نیست حدس هاى پوچ بزند. مارکس مسأله کمونیسم را همان گونه مطرح می کند که یک محقق علوم طبیعى موضوع تکامل مثلا یکى از انواع جدید پدیده‌هاى بیولوژیک را مطرح می کند، در صورتى که بدانیم این نوع چگونه پدید آمده و در چه جهت معینى تغییر شکل می دهد.»( دولت و انقلاب، پیشین، ص 547--546، تمامی تاکیدها از لنین است)

 

 

شرح نگرش مارکسیستی دولت و یا تحریف آن (4)

Description of the Marxist attitude of the state or its distortion (4) 

 

پیش از آنکه به ادامه ی ارزیابی نظرات اتفاق بپردازیم بد نیست به یک یادداشت که در پایین مقاله و خطاب به اتفاق آمده است توجه کنیم. این یادداشت از جانب فردی با نام خسرو است که چندان میانه ای هم با مارکسیسم ندارد و میدان که دست اش است می تازد.

این هم بیانات ایشان علیه مارکس و مارکسیسم:

«برای درک وضعیت کنونی اقتصاددانان به اصطلاح چپگرا توجه کنید که طی نزدیک به دو قرن گذشته اندیشمندان بزرگی نظریه مارکسیستی اقتصاد را مورد بررسی و نقد قرار داد و نشان داده اند که مارکس در نظریه ارزش کار و تحلیل پویایی های نظام اقتصاد سرمایه داری دچار اشتباهات تحلیلی جدی شده است. یکی از بهترین نمونه های این نقدهای علمی به نظریه مارکس مقاله معروف پل سامئولسن (Samuelson, P., 1971) اقتصاددان معروف برنده جایزه نوبل اقتصاد، که در سال 1971 نوشته، است. این مقاله در اینترنت قابل دستیابی است و اقتصادانانی که بجای چپگرا یا راستگرا بودن دنبال حقایق علم اقتصاد هستند میتوانند این مقاله ها را مطالعه و دانش اقتصادی خود را عمیق تر کنند.
در واقع اقتصادانان بزرگی اشاره کرده اند که با استانداردهای کنونی علم اقتصاد مارکس حتی یک اقتصاددان متوسط نمی توانست باشد. دوستان جامعه شناس یا علاقمندان به فلسفه و علوم سیاسی می توانند اشتباهات تحلیلی مارکس را از زبان یک صاحبنظر برجسته فلسفه سیاسی، ایان شپیرو (Shapiro, I.,) استاد شناخته شده دانشگاه ییل (Yale University) آمریکا در کتاب مبانی اخلاقی سیاست (The Moral Foundations of Politics, 2003) بیابند.»
وی پس از این افاضات ضد مارکسیستی اش در اشاره به «چهار تعریف» اتفاق چنین می نویسد:

«اما اینکه نوشته اید مارکس در آثار مختلف خود، تصویر ثابتی از دولت ارائه نکرده است از یک نظر صحیح اما از نظری موثق نیست. نظریه کلی مارکسیستی به نهاد دولت همان نهاد طبقاتی و در واقع نهاد و ابزار سرکوب طبقه حاکم است. اینرا هم مارکسیستها و کمونیستها و هم دیگران (از جمله اقتصاددان بزرگ جمیز بوکانان در کتاب معروف Buchanan, J. Calculus of Consent, 1962( و صاحبنظران دیگر در جاهای مختلف گفته اند. اینکه مارکس نویسنده در نوشته های مختلف خود برداشت های مختلف از دولت یعنی دولت طبقاتی، دولت مستقل یا بناپارتی، دولت سوسیالیستی، سازمان سیاسی جامعهٔ کمونیستی داشته است نافی تعریف کلی دولت در نظریه مارکسیستی نیست بلکه می توان گفت بسط و تشریح آن تعریف کلی است. از انجا که مارکس تحولات تاریخی را در واقع تحولات مبارزات طبقاتی می داند با تعریف دولت به مثابه نهاد و ابزار سرکوب طبقاتی سازگار است. اندیشمندان (از جمله فلاسفه مسلمان مانند فارابی، ابوعلی سینا، ابن رشد..) و مکتبهای فلسفی تعاریف و توصیف های مختلفی از مفهوم دولت اراده داده اند که ذکر آنها برای روشن شدن مفهوم دولت در نظریه مارکسیستی در یک مقاله تطبیقی مفید اما در این مختصر نمی گنجد.»( در دفاع از وهابی، شهرام اتفاق، یادداشت های زیر متن در سایت ایران امروز، تاکیدها از ماست.)

خسرو، علیرغم ضد مارکسیستی بودن اش اما در مورد این مساله راستگو است و آنچه که برای وی روشن است علیرغم صورتبندی منظم و دقیق بازگو می کند: «نظریه کلی مارکسیستی نهاد دولت همان نهاد طبقاتی و در واقع نهاد و ابزار سرکوب طبقه حاکم است». و بنابراین «چهار تعریف» اتفاق درست نیست.

 و اما اینکه جناب اتفاق چه پاسخی به این یادداشت می دهد خواندن دارد! ما ضمن آوردن پاسخ اتفاق ارزیابی خود را از نظرات وی بیان می کنیم.

این هم پاسخ اتفاق به خسرو:

«خسرو عزیز
در نوشته شما مطالب ارزشمندی مطرح شده است. در عین حال نکاتی را درباره آن مطرح می‌کنم و آنها را در چند بخش جداگانه ارسال می‌کنم.

الف - دولت:
مارکسیست‌های پس از مارکس و انگلس اصرار زیادی داشتند تا نظریه «دولت طبقاتی» را به عنوان یگانه نظریه آن‌ها معرفی کنند.»

مارکسیست های پس از مارکس و انگلس تلاش داشتند نه اینکه نظرات مارکس و انگلس چنین بود!  به عبارت دیگر یعنی جناب خسرو، شما و آنها که به نظرات شان اشاره کرده اید نفهمیده اید که مارکس و انگلس چه گفته اند و حرف مارکسیست ها را به جای آنها گرفته اید!

ضمنا اشاره کنیم که در اینجا تحریف هم صورت می گیرد. «یگانه نظریه» یعنی این که مارکسیست های پس از مارکس( و ما به رهبرانی مانند لنین و پس از وی نظر داریم) به هیچ وجه مثلا نظر مارکس در مورد «دولت بناپارتی» را همچون بروز استثناء در نظر نمی گرفتند و آن را به طور مطلق حذف می کردند!

«چرا که در یک دوره زمانی خاص، این نظریه می‌توانست همچون جنگ‌افزاری برای پیکارهای سیاسی به خدمت گرفته شود.»( تاکید از ماست)

این لو دادن خود است! اتفاق بسیار ساده لوحانه نیات درونی خود را لو می دهد!

اولا که این یک تحلیل علمی است و از مطالعه ی تاریخ جوامع بشری و بر مبنای دیدگاه ماتریالیسم تاریخی استنتاج شده است( مارکس در فقر فلسفه، انگلس در منشاء خانواده، مالکیت خصوصی و دولت و آنتی دورینگ و مارکس و انگلس در مانیفست حزب کمونیست) و انقلابیون مارکسیست پس از مارکس و انگلس نیز آن چیزی را دنبال کردند که نظر آنها بود نه اینکه سخنان آنها را تحریف و یا از خودشان اختراع کرده باشند.

 سپس این که آنها نگفتند که تنها دولت بورژوایی دولت طبقاتی است بلکه گفتند دولت سوسیالیستی نیز طبقاتی است و مگر ممکن است بتوان دیکتاتوری «پرولتاریا» و دولت سوسیالیستی ای که طبقه ی کارگر در راس آن است «غیرطبقاتی»خواند؟ این مانند این است که بگوییم «باران مرطوب نیست» یا «آتش گرم نیست»! و مگر اینها بچه گانه نیست؟

در عین حال همان ها گفتند که در جامعه ی کمونیستی دولت وجود نخواهد داشت چرا که طبقات وجود نخواهد داشت. ( با اینکه نگارنده در سه بخش گذشته اشاره به نظرات آنها در مورد مسائل مورد بحث کرده ام شاید پیوستی به بخش نخست این مقالات بیفزایم و دیگر اشارات آنها را در مورد مساله ی مورد بحث بیاورم.)

وانگهی مگر خود مارکس و انگلس «دانش را برای دانش» می خواستند که اتفاق سراغ مارکسیست های پس از مارکس و انگلس رفته است؟ مگر نه اینکه خود آنها دانش طبقاتی و از جمله طبقاتی بودن دولت و استفاده از آن همچون ابزار سرکوب طبقات استثمارشده را برای آموزش طبقه ی کارگر و روشن شدن وی در مورد آنچه هست و آنچه باید باشد«همچون جنگ افزاری برای پیکارهای طبقاتی به خدمت» گرفتند و بخشی از مجادلات شان درون جنبش کمونیستی با دیگر جریان ها بر سر همین مساله بود؟

جدا از این ها چرا از دانش نباید همچون جنگ افزاری برای پیکار طبقاتی استفاده کرد؟ آیا دانش برای «دانش داشتن» و قِر و پُِز «پژوهشگر» بودن دادن است و یا باید در عمل و زندگی اجتماعی به کار گرفته شود؟

 روشن است که دانش طبیعی به درد دگرگون کردن طبیعت می خورد و دانش اجتماعی( فلسفه، اقتصاد سیاسی، فلسفه ی تاریخ و علم مبارزه ی طبقاتی) به درد دگرگوگون کردن اجتماع. اگر دانشی به درد دگرگون کردن طبیعت و جامعه نخورد و برای وراجی و قیافه گرفتن باشد باید درش را گِل گرفت.

اتفاق ادامه می دهد:

 «اما نظریه «دولت انگل‌وار» مارکس چندان مورد علاقه مبارزان مارکسیست‌ نبود‌.»

 چنانکه دیده می شود و ما نیز در بخش های پیشین اشاره کردیم، «دولت طبقاتی» شده است یک چیز و «دولت انگل وار» یک چیز دیگر و بنابراین نظر مارکس در مورد «دولت انگل وار» درمورد همان دولت لویی بناپارت است و نه در مورد دولت و دستگاه اداری و نظامی بورژوازی تمامی کشورهای سرمایه داری به طور کلی! این دیگر دروغ شاخدار و فریب و سالوسی است نه دانش! و نه شرح سالم و صادقانه ی یک نظریه!

«چرا که شباهت زیادی با نظریات لیبرال‌های کلاسیک درباره دولت داشت.»

این همان درهم کردن مسائل و مانور کذایی است که در بالا صحبت اش شد. می گویند «نخست خواهر و برادریت را ثابت کن بعد تقاضای ارث و میراث کن!» اول ثابت کن که مارکسیست های پس از مارکس و انگلس مخالف «دولت انگل وار» بوده اند( نه اینکه نظر مارکس و انگلس را تحریف کنی و بگویی که منظورشان از «دولت انگل وار» تنها در مورد دولت هایی مانند «دولت بناپارتی» و « مستقل» است و نه هر گونه دولت بورژوایی!) سپس بگو به دلیل از نظر جنابعالی شباهت این نظر مارکس در مورد دولت با لیبرال های کلاسیک موجب شده است که مارکسیست های پس از مارکس به نظر مارکس در مورد «دولت انگل وار»( که تحریف آشکار مارکسیست های پس از مارکس از جمله لنین است)علاقه نداشته اند!
«معمولا قضاوت ما درباره نظریات مارکس بر این پایه استوار است که مارکسیست‌های پس از او چه بخشی از نظریات او را برجسته کرده‌اند.»

نخست این که نظرات مارکس به جای خود هست و نظرات مارکسیست های پس از او و نیز نظرات مفسرین خرده بورژوا و بورژوا نیز هست و می توان مقایسه کرد که کدام یک به ماهیت نظرات مارکس و انگلس و آنچه در مورد مسائل اساسی گفته اند وفادارند! کدام یک تحریف نکرده اند و راستی و درستی را پیشه کرده اند! و کدام یک مبنی را بر تکامل نظریات در شرایط نوینی که در آن به سر برده اند قرار داده اند و نه برای نفی و کنار گذاشتن و یا ناله های بی خاصیتی مبنی بر این که این نظرات دیگر کهنه شده است! 

 برای نمونه می توان نشان داد که آیا دولت و انقلاب لنین متکی به آراء و مواضع کلیدی و اساسی( به گفته ی لنین در حد ممکن بیشتر سخنان و نکات آنها در مورد مسائل اساسی دولت) مارکس و انگلس هست یا نه، لنین صرفا برخی نظرات را به قیمت در سایه قرار دادن یا نادیده گرفتن برخی نظرات دیگر برجسته کرده است.

 به طور کلی پس از مارکس و انگلس، از لنین و رزا گرفته تا استالین و مائوتسه دون( و تمامی انقلابیونی که به مبانی اساسی مارکسیسم باور داشتند) تمامی آن دیدگاه ها و مواضعی را که مارکس و انگلس در نظریات خود اساسی و همچون قاعده و قانون می دانستند حفظ کردند، و در عین حال آنها را چنانکه مارکس و انگلس توصیه می کردند پیشرفت و تکامل دادند و در شناخت جنبه های دیگر پدیده ها و پدیده ها و تجارب تازه ی مبارزه ی طبقاتی به کار بستند. آنها اسلوب ویژه ی آنها را در تحلیل مسائل اقتصادی و سیاسی و مبارزه ی طبقاتی و انقلاب و جنگ و غیره تکامل دادند و از آن در تجزیه مسائل اقتصادی و اجتماعی استفاده کردند. هیچ نکته ی ماهوی و اساسی ای در نظریات مارکس و انگلس نیست که به وسیله ی لنین و استالین و مائو تحریف شده و یا از قلم انداخته شده باشد.

و اما در مورد برجسته کردن برخی نظرات نسبت به برخی دیگر: این را می توان در چهار نکته توضیح داد:

 یک: آیا برجسته کردن برخی نظرات به معنای برجسته کردن نظرات ماهوی و اساسی و عام است؟ در این صورت، آری! انقلابیون پس از مارکس و انگلس آنچه را ماهوی و اساسی و کلیدی است برجسته کرده اند و نه آنچه را که غیر ماهوی و غیر اساسی و کمتر واجد اهمیت است.

 دوم: آیا برجسته کردن به معنای آنچه عام است نسبت به آنچه خاص است صورت گرفته است؟ در این صورت بله! بسیاری نکات در تحلیل های مارکس و انگلس نتیجه گیری خاص از شرایط تجربی خاص مبارزات طبقاتی و انقلاب ها بوده است و روشن است که با از بین رفتن شرایط خاص، و یا بودن در شرایطی دیگر از مبارزه ی طبقاتی و انقلاب ها این نتیجه گیری ها اهمیت کاربردی خود را از دست می دهند. تنها در صورت انطباق نسبی شرایط تازه با شرایطی که مارکس و انگلس نتیجه ی گیری های خاص خود را بر آن استوار کرده اند( که به دلیل تکامل مبارزه ی طبقاتی و همچنین تفاوت شرایط مبارزه، عموما کم پیش می آید) چنین نتیجه گیری های خاصی قابلیت کاربرد پیدا می کنند و انقلابیون مارکسیست نیز در این موارد به تجارب و نتیجه گیری های پیشین اشاره کرده و از آنها بهره گرفته اند. آثار لنین که در یک کشور اروپایی می زیست، گنجینه ای است از اشاره به ریزترین موارد تجربی در آثار مارکس و انگلس و در مورد تجارب مبارزه ی طبقاتی در اروپا و در دوران آنها و استفاده ی نقادانه از آنها در تجارب حزب بلشویک در مبارزه ی طبقاتی در روسیه و اروپا.     

سوم: آیا برجسته کردن به معنای آن است که انقلابیون مارکسیست پس از مارکس دیدگاه ها و اسلوب ها و مواضع اساسی آنها را برجسته کرده اند و نه آنچه را که کهنه شده است( مارکس و انگلس خود نخستین تکامل دهنده گان نظرات خود بودند و و پس از بیست و اندی سال و در پیشگفتار به چاپ آلمانی - ژوئن 1872 - نوشتند که مانیفست حزب کمونیست در برخی نکات کهنه شده است) در این صورت بله. چنین بوده است.

اما اگر منظور از «برجسته کردن» این باشد که مثلا آنها برخی نظرات ماهوی و اساسی و کلیدی را به نفع برخی دیگر حذف کرده و یا بی اهمیت جلوه داده اند این مطلقا نادرست است و فریب است. چنین اقدامی را ما در آن رهبران انقلابی ای که ادامه دهنده ی مارکسیسم بوده اند و در صدرشان لنین و استالین و مائو تسه دون نمی بینیم.    

« اما پژوهشگران در کارهای پژوهشی خودشان این هیجانات یا دلمشغولی‌های احزاب سیاسی را در نظر نمی‌گیرند.»( تاکید از ماست)

رسیدیم به مبحث گرانبهای «پژوهشگران»!؟

شخصی پیدا شده است که می گوید «پژوهشگران»که لابد منظور اتفاق خودش است و کسانی همچون خودش(یعنی نه پژوهشگر بلکه مشتی دانشگاه دیده ی کتاب خوانده و چند تا کتاب نوشته و پس از آن خود را «دانشمند» تصور کرده!) باید مشتی تحریف را به جای نظرات واقعی دیگران «مثلا به جای یک تعریف چهار تعریف از دولت» جا بزنند!؟

 مارکس و انگلس هم لابد«پژوهشگر» از نوع شهرام اتفاقی آن( البته اگر جناب اتفاق اغماض بفرمایند و ایشان را در زمره ی «پژوهشگران» جا دهند!) بودند که کاری به کار حزب و سیاست و انقلاب و حکومت طبقه ی کارگر و غیره نداشتند! و لابد این لنین و دیگر رهبران مارکسیسم بودند که «پژوهشگر» نبودند بلکه رهبران احزاب سیاسی بودند و دلمشغولی شان برجسته کردن برخی از تفاسیر خود از نظرات مارکس و انگلس بود!

راستی که تحریف و مانورفریبکارانه و شیره مالیدن به سر پرسشگر، از سر و روی این عبارات می بارد!
«در نتیجه، از نگاه پژوهشگران، نظریه «دولت انگل‌وار» نیز به‌ اندازه نظریه «دولت طبقاتی» از اعتبار و وثوق کافی برخوردار است و یکی اصلی و دیگری فرعی نیست‌.»( تاکید از ماست)

 از این عبارات بر می آید که حضرت والا اتفاق به خوبی می داند که نظریه ی مارکس در مورد «دولت بناپارتی» نظریه ای در مورد یک دولت ویژه است که در شرایط ویژه ای پدیدار شده است و بنابراین جنبه ی فرعی و غیره عمده و از نظر ما عموما استثنایی دارد و نه جنبه ی اصلی و عمده و قاعده و قانون.

این هاست احکام اساسی مارکس و انگلس در مورد دولت:

دولت به طور عام طبقاتی است. اما این طبقاتی بودن در هر کشور معین و در هر دوره ی تاریخی معین به اشکال معین و ویژه ای متبلوی می شود.

هر جا دولت هست طبقاتی است و درجایی که طبقات نباشند دولت نیست و اساسا نیازی به دولت نیست. پس در تمامی جوامع طبقاتی دولت طبقاتی است و در جامعه ی کمونیستی که طبقات نیست دولتی نیز نیست.

دولت بورژوایی به دلیل دو نهاد بوروکراتیک و نظامی به طور عام انگل است. انگل بودن به واسطه ی دو نهاد بوروکراتیک و نظامی خصلت عام و مطلق هر دولت بورژوایی و هر دولت به اصطلاح «مستقل» از طبقات اصلی جامعه و در هر کشوری است.

«دولت بناپارتی» شکلی خاص از دولت انگلی است. اما «مستقل» و بر فراز طبقات بودن خصلت عام هر دولتی نیست بلکه خاص دولت بناپارتی است. دولت تنها به طور استثنایی و تنها در یک شرایط ویژه ی اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و آن هم برای دوران کوتاهی می تواند به شکل مستقل ازطبقات ظاهر گردد.

 تاریخ عموما نشانگر طبقاتی بودن دولت است و از گونه ی دولت های بناپارتی به ندرت در تاریخ و در شرایطی استثنایی پیدا می شود. این دو هم ردیف نیستند. هر دو اصلی نیستند.

هرمز دامان

نیمه ی دوم شهریور 1405